مترونوم | پادکستی درباره موسیقی و داستان ساخته شدن ترانه های مشهور

پیش درآمد اصفهان

اپیزود ۱۳- پیش درآمد اصفهان

در قسمت سیزدهم پادکست مترونوم در مورد قطعه پیش‌درآمد ساخته رضامحجوبی نوازنده ویلن صحبت می‌کنیم که بعدها جواد معروفی آن را تنظیم کرد و در ساخته های بسیاری‌ازآن‌استفاده شده، از جمله در ترانه مشهور پیش درآمد ساخته علی عظیمی که براساس این قطعه ساخته شد

  1. پیش درامد اصفهان مترونوم 39:36

متن اپیزود سیزدهم مترونوم، پیش درآمد اصفهان

داستان رو این بار در تهران ناصری و آخرین سال‌های ناصرالدین‌شاه آغاز می‌کنیم. زمانی که مدرنیته اروپایی داشت کم‌کم وارد زندگی ایرانیان می‌شد و همه‌چیز را دستخوش تغییر قرار می‌داد. در حدود سال ۱۲۷۰ خورشیدی در کوچه ارامنه در محله پل امیربهادر تهران که امروزه خیابان شیخ بهایی نامیده می‌شه، خیابانی منشعب از خیابان ولیعصر و پایین‌تر از میدان منیریه.

در اون سال‌های فردی به نام عباسعلی ناظر و همسرش فخرالسادات در یکی از خانه‌های این محله زندگی می‌کردند. شغل عباسعلی نظارت به خانه شجاع‌السلطنه داماد ناصرالدین‌شاه و شوهر تاج‌السلطنه معروف بود و ازاین‌جهت به عباسعلی ناظر معروف بود. تاج‌السلطنه دختر موردعلاقه ناصرالدین‌شاه و از زنان متجدد و پیشرو دوران قاجار است. زنی که عارف قزوینی در وصف او چنین سرود: «توای تاج، تاجِ سرِ خسروانی،/ شد از چشم مست تو بی‌پا جهانی،// خدا را نگاهی به ما کن،/ نگاهی برای خدا کن.»

گفته می‌شود اولین پیانویی که وارد ایران شد را ناپلئون بناپارت امپراتور فرانسه به فتحعلی شاه قاجار هدیه داد ولی کسی قادر به نواختنش نبود و بیشتر نقش دکور تالار کاخ را داشت. بعدها وقتی ناصرالدین‌شاه در سال ۱۸۷۳ از پاریس دیدن می‌کرد در نمایشگاه پیانو با دیدن این سازها به یاد هدیه امپراتور فرانسه به خاقان مغفور افتاد و چندتایی پیانو سفارش داد و به‌این‌ترتیب پای پیانو به ایران باز شد. بعدتر محمدصادق‌خان سرورالملک نوازنده سنتور درب‌خانه همایونی این‌قدر با این ساز ور رفت و کوک‌های آن را عوض کرد تا سرانجام توانست آهنگ ایرانی و شور و سه‌گاهی با پیانو بنوازد و حتی به دختران قبله عالم هم پیانونوازی یاد بدهد. بگذریم.

عباسعلی ناظر مرد اهل ذوقی بود و نی می‌نواخت و به‌واسطه حشرونشر با دربار هم وضع مالی نسبتاً خوبی داشت. در همین آمدورفت‌ها به دربار بود که با ساز پیانو که به‌تازگی پایش به دربار ناصری باز شده بوده آشنا شد و در یکی از سفرهایش به فرنگستان پیانویی خرید و به خانه آورد. همسر او خانم فخرالسادات هم تار می‌نواخت و با پیانو آشنایی داشت. آن‌ها در سال ۱۲۷۷ صاحب پسری شدند که نام رضا را برای او انتخاب کردند و در سال ۱۲۷۹ پسر دیگر عباسعلی به نام مرتضی به دنیا آمد. این دو پسر از کودکی در محیطی مناسب موسیقی بزرگ شدند و هردو استعداد عجیبی در موسیقی داشتند. رضا و مرتضی برای تحصیل وارد مدرسه فرانسوی سن‌لویی شدند و پدرشان برای آموزش موسیقی آن‌ها را به دست حسین‌خان هنگ آفرین سپرد. مرتضی از بچگی به پیانو علاقه داشت و گفته می‌شود در شش‌سالگی پیش‌درآمد اصفهان درویش‌خان را با پیانو می‌نواخت. او پیش حسین‌خان هنگ آفرین نت و اصول موسیقی و بعدتر شیوه پیانونوازی ایرانی را از محمودخان مفخم آموخت.

رضا به ویلن علاقه داشت و باوجود علاقه زیاد به موسیقی اهل آموختن قواعد موسیقی نبود. او ویلن را نزد حسین‌خان اسماعیل‌زاده اصطلاحاً به‌صورت گوشی آموخت. مدتی بعد عباسعلی از کار در پیش شجاع‌السلطنه بیرون آمد و کافه‌ای در لاله‌زار باز کرد و پسرانش به اجرای روزانه در این کافه پرداختند. رضا که در آن هنگام ۱۵-ـ ۱۶ سال بیشتر نداشت ویلن می‌نواخت و مرتضی پیانو.

استعداد این دو برادر طوری بود که بعدتر در سال ۱۳۰۲ کنسرتی با حضور خواننده معروفی مانند عارف قزوینی و همراهی محمودخان مفخم و کمانچه حسین‌خان اسماعیل‌زاده و ضرب حاجی‌خان در سینما فاروس لاله‌زار برگزار شد و برادران محجوبی در آن به نوازندگی پرداختند. کسانی که به سخت‌گیری‌های عارف آشنا بودند از این‌که عارف با این نوازندگان کم سن راضی به کنسرت شده تعجب می‌کردند.

مرتضی محجوبی یا آن‌طور که دیگران او را می‌نامیدند مرتضی‌خان در نوازندگی پیانو اعجوبه‌ای بود. او پیانو را در خدمت موسیقی ایرانی درآورد و با عوض کردن کوک سیم‌های پیانو تمامی ردیف‌ها و گوشه‌های موسیقی ایرانی را در آن می‌نواخت.

رضا محجوبی برادر بزرگ‌تر او کمی بعدتر کلاس موسیقی دایر کرد و آموزش به شاگردانش را در کنار آهنگسازی و اجرای کنسرت شروع کرد. او شاگردان بسیاری تربیت کرده که بسیاری از آن‌ها بعدها نام‌های بزرگی در موسیقی ایران شدند شاگردانی مانند روح‌الله خالقی، خالق سرود ای ایران و بهار دل‌نشین و مجید وفادار سازنده ترانه مرا ببوس.

متأسفانه رضا از حدود ۲۴ سالگی دچار بیماری روانی شد. شایعه شده بود که دختری که او را دوست داشته رضا را چیزخور کرده، او کم‌کم دچار اختلال حواس شد و حرف‌ها می‌زد که برای دیگران قابل‌فهم نبود و از اجتماع فاصله گرفت و به خاطر همین به نام رضا دیوونه معروف شده بود. بااین‌وجود ویولن‌نواز قهاری بود و از او چندین پیش‌درآمد و چهارمضراب و تصنیف در گوشه ابوعطا و دشتی به‌جا مانده. اما معروف‌ترین ساخته رضا محجوبی قطعه‌ای به نام پیش‌درآمد اصفهان است که کمی بعدتر به آن می‌پردازیم. فعلاً به قسمتی از معدود کارهای به‌جا مانده از ویلن‌نوازی رضا محجوبی در دستگاه دشتی در سال ۱۳۲۹ گوش کنید.

رضا محجوبی در ۲۹ تیرماه ۱۳۳۳ در سن ۵۶ سالگی درگذشت و در گورستان ظهیرالدوله دربند به خاک سپرده شد. ابوالقاسم انجوی شیرازی پژوهشگر فرهنگ و ادب که از دوستان رضا محجوبی بود درباره او می‌گوید «رضا استاد موسیقی بود و سه‌تار و ویولن می‌زد، در ویولن کسی نظیر او نبود. او با تمام رگ و ریشه و دل‌وجانش ساز می‌زد. یعنی خودش از هر شنونده دیگری بیشتر هنر خویش را درک می‌کرد.»

بعد از مرگ او مرتضی محجوبی و دوست صمیمی او رهی معیری به یاد رضا ترانه‌ای به نام کاروان در آواز دشتی ساختند. قطعه‌ای که با صدای مخملی بنان جاودانه شده. کاروان را جواد معروفی برای ارکستر و پیانو تنظیم کرده بود. به این مصاحبه رهی معیری و مرتضی محجوبی در رادیو ایران گوش کنید.

این ترانه بعدها در برنامه شماره ۲۱۷ گل‌های رنگارنگ قرار گرفت و پخش شد و یکی از مشهورترین برنامه‌های گل‌های رنگارنگ رادیو شد. آواز تکرارنشدنی بنان در گوشه دیلمان با همراهی قره‌نی سلیم فرزان، قطعه بی‌کلام کاروان ساخته ابوالحسن صبا با تنظیم جدید جواد معروفی و البته خود تصنیف کاروان آن را به یکی از شاهکاری‌های موسیقی سنتی ایران بدل کرده. خود بنان گفته بود که کاروان را برای بعد از مرگش خوانده است.

مرتضی محجوبی هم بعدها ساعاتی قبل از نوروز ۱۳۴۴ در تنهایی و بی‌خبری درگذشت. بعضی‌ها می‌گویند پیانویش را فروختند تا خرج کفن دفنش شود. خبر فوت او نیز یک هفته بعد نوروز پخش شد و پیکرش بعد ۱۳ فروردین در همان گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد و بنا به وصیتش اکبر گلپایگانی برسر مزارش آواز خواند. بر روی سنگ مزارش که به شکل پیانو ساخته شده شعر کاروان را نوشته‌اند. با ما بودی تنها رفتی، چو بوی گل به کجا رفتی. چند سال پیش آخرین باری که به ظهیرالدوله رفته بودم، سنگ‌قبر مرتضی‌خان از چند جا شکسته بود و رو به تخریب بود.

متأسفانه کار ضبط شده زیادی از رضا محجوبی باقی نمانده. کار پیش‌درآمد اصفهان ساخته او به‌احتمال‌زیاد با ویولن نواخته شده و اجرایی از آن در دست نیست. این جواد معروفی بود که با نوشتن نت این قطعه و تنظیم آن برای پیانو این کار را در موسیقی ایران ماندگار کرد.

پیش‌درآمد اصفهان پس‌ازآن به‌صورت یکی از قطعات کلاسیکی درآمد که خیلی از هنرآموزان و پیانونوازان مبتدی این قطعه را تمرین می‌کنند.

مدت‌ها بعد در سال ۱۳۷۸ فرهاد فخرالدینی هنگام ساخت موسیقی متن سریال تلویزیونی کیف انگلیسی ساخته سیدضیاالدین دری که داستان آن در دهه سی شمسی می‌گذشت از این قطعه استفاده کرد و آن را با تنظیمی جدید برای موسیقی متن این سریال استفاده کرد. از این قطعه در ابتدای آلبوم انتظار که آلبومی است از استاد شجریان و گروه موسیقی فارابی به سرپرستی محمدعلی کیانی نژاد هم استفاده شده. این آلبوم هیچ‌وقت به‌صورت رسمی منتشر نشد.

در شهریورماه سال ۱۳۹۷ پویان آزاده پژوهشگر و نوازنده پیانو آلبومی به «با یادش» منتشر کرد. این آلبوم ادای دینی از طرف پویان آزاده بود به استادش جواد معروفی. یکی از قطعات این آلبوم پیش‌درآمد اصفهان بود که او با تنظیمی متفاوت در این آلبوم نواخته بود.

 

اما برای تعریف داستان دیگری چند سالی عقب‌تر می‌رویم. در شهریور سال ۱۳۹۲ و به مناسبت روز سینما ویدیو کلیپی به نام پیش‌درآمد و با صدای علی عظیمی در فضای مجازی پخش شد. این ویدیو کلیپ که بر اساس سکانس‌های مشهور بیشتر از چهل و اندی سکانس از فیلم‌های شناخته‌شده تاریخ سینمای ایران بود و به‌سرعت همه‌گیر شد و بسیاری آن را دیدند. ویدیو تابه‌حال در صفحه یوتیوب خود علی عظیمی بیشتر از چهار میلیون و سیصدهزار بار دیده شده. بگذریم که در حساب‌های دیگر کاربرهای یوتیوب و سایت‌های دیگر هم آپلود و بارها دیده شده. حتی در فیلم مشهور فروشنده ساخته اصغر فرهادی بازیگران قسمتی از این ترانه را باهم می‌خوانند. علی عظیمی که پیش‌ازاین با گروه رادیو تهران فعالیت موسیقیایی خود را شروع کرد با این کار به‌عنوان یک آرتیست مستقل فعالیت هنری خود را شروع کرد. ترانه پیش‌درآمد علی عظیمی همان‌طور که از اسمش پیدا بود بر اساس قطعه پیش‌درآمد رضا محجوبی ساخته شده بود و یکی از قطعات اولین آلبوم مستقل علی عظیمی به نام آقای پست بود. پیش‌درآمد اصفهان قطعه محوری این ترانه است هرچند بعدتر بخش دیگری که سازبندی جدا و بر اساس موسیقی راک دارد به آن اضافه شده. این را هم باید اضافه کنم که بردیا دوستی در قسمت سوم پادکست کرن توضیح خوب و جامعی در مورد این ترانه می‌دهد که شنیدنش را به‌شدت توصیه می‌کنم.

و اما خبر خوب اینکه موفق شدم خود علی عظیمی را پیدا کنم در مورد داستان ساخت این ترانه صحبت کنم و در یک بعدازظهر پاییزی به سراغش رفتم. داستان ساخته‌شدن پیش‌درآمد را از زبان خود علی عظیمی بشنوید. (مصاحبه با علی عظیمی)

 

این بود دوازدهمین قسمت پادکست مترونوم. برای تهیه این قسمت از کتاب خاطراتی از هنرمندان نوشته پرویز خطیبی؛ مطالب جاودانه در موسیقی ایران از وب‌سایت همشهری آنلاین ویکی‌پدیا و سایر منابع آنلاین استفاده شده. همچنین تشکر ویژه‌ای دارم از علی عظیمی عزیز که با حال سرماخورده و شب قبل از کنسرت این گفتگو رو قبول کرد و البته شادی یوسفیان و اردلان پایوار که بدون لطف و کمک آن‌ها این مصاحبه مقدور نبود

همچنین تشکر می‌کنم از دکتر پویان آزاده بابت اطلاعاتی که دادند. قطعه پیش‌درآمد اصفهان انتهای این قسمت هم کاری است از اردوان جعفریان از آلبوم پرژن تونز.

روز و روزگار خوش، ایام به کام

پی‌نوشت: به لطف دوستی در توییتر نسخه قدیمی از اجرای پیش‌درآمد اصفهان با تارنوازی یحیی زرپنجه شنیدم. این اجرا مربوط می‌شود به سال ۱۳۰۶ یا ۱۳۰۷ خورشیدی و احتمالاً قدیمی‌ترین اجرای این قطعه رضا محجوبی است.

نظر دهید!

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.